Ο Κύριος στην «Επί του όρους» ομιλία του είπε: «Γίνεσθε οἰκτίρμονες, καθὼς καὶ ὁ πατὴρ ὑμῶν οἰκτίρμων ἐστί» (Λουκ. στ΄ 36). Να γίνεστε, δηλαδή, σπλαχνικοί προς τον πλησίον και συμπονετικοί στις δυστυχίες και στις ανάγκες του, καθώς και ο ουράνιος Πατέρας σας είναι ευσπλαχνικός προς όλους. Μια τέτοια προσωποποίηση της χριστιανικής ευσπλαχνίας υπήρξε ο άγιος Νικόλαος.

Γεννήθηκε τον 3ο αιώνα μ.Χ., την εποχή των αυτοκρατόρων Διοκλητιανού και Μαξιμιανού, στα Πάταρα της Λυκίας από γονείς ευσεβείς και πλούσιους. Όμως, σε νεαρή ηλικία έμεινε ορφανός και κληρονόμος μιας μεγάλης περιουσίας. Αλλά ο Νικόλαος, εμπνεόμενος από φιλάνθρωπα συναισθήματα, διέθετε την περιουσία του, για να ανακουφίζει άπορα ορφανά, φτωχούς, χήρες, στενοχωρημένους οικογενειάρχες. Ένας, μάλιστα, θα διέφθειρε τις τρεις κόρες του, προκειμένου να εξασφαλίσει χρήματα. Όταν το έμαθε αυτό ο Νικόλαος, μυστικά σε τρεις νύχτες εξασφάλισε την προίκα των τριών κοριτσιών αφήνοντας 100 χρυσά φλουριά στην καθεμία. Έτσι, οι τρεις κόρες αποκαταστάθηκαν και γλίτωσαν από βέβαιη διαφθορά.

Ο Νικόλαος, έπειτα από ένα ταξίδι του στην Ιερουσαλήμ, χειροτονήθηκε ιερέας στα Πάταρα. Στην αρχή αφιερώθηκε στον ασκητικό βίο. Λόγω, όμως, της ξεχωριστής αρετής του, τιμήθηκε – χωρίς να το επιδιώξει – με το αξίωμα του Αρχιεπισκόπου Μύρων. Όταν απεβίωσε ο τότε Αρχιεπίσκοπος Μύρων της Λυκίας, οι Επίσκοποι, διά θεϊκής αποκαλύψεως, έκαναν Αρχιεπίσκοπο τον Νικόλαο. Από τη νέα του θέση ο Νικόλαος ασχολήθηκε με ιδιαίτερη φροντίδα για την προστασία των φτωχών και των απόρων. Εκτός, όμως, από το κοινωνικό του έργο, ο άγιος Νικόλαος καθοδηγούσε με αγάπη το ποίμνιό του και ομολογούσε με παρρησία την αλήθεια. Για τον λόγο αυτό συνελήφθη από τους τοπικούς άρχοντες και ρίχτηκε στη φυλακή. Όταν, όμως, ανήλθε στον αυτοκρατορικό θρόνο ο Μέγας Κωνσταντίνος, ελευθερώθηκαν όλοι οι χριστιανοί και έτσι ο Νικόλαος επανήλθε στον αρχιεπισκοπικό θρόνο.

Η χριστομίμητη πολιτεία του λαοφιλούς και θαυματουργού αγίου Νικολάου, του προστάτη των ναυτικών, αλλά και όλων εκείνων που εκζητούν τις θεοπειθείς πρεσβείες του, αποπνέει το άρωμα της πίστης. Μιας πίστης ζωντανής και ανόθευτης, που εκφράζεται ως τρόπος ζωής. Δίκαια ονομάστηκε «κανών πίστεως», αφού κατείχε την πίστη εκ θεωρίας, δηλαδή είχε προσωπική εμπειρία της υπάρξεως του Θεού. Είδε το άκτιστο φως και απέκτησε τη γνώση της όντως ζωής. «Ὅτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς· Κύριε, ἐν τῷ φωτί σου ὀψόμεθα φῶς». Ο Άγιος ήταν μεταξύ των άλλων και «διδάσκαλος ἐγκρατείας». Η εγκράτεια ως τρόπος ζωής διέκρινε την όλη συμπεριφορά του. Εγκράτεια στη χαρά και στη λύπη. Εγκράτεια στις τροφές, στον λόγο, στο γέλιο, στην όραση, στην ακοή, στα πάντα. Ήταν σε όλα άνθρωπος ισορροπημένος.

Έλαβε το χάρισμα να κάνει θαύματα και γι’ αυτό αποκαλείται «Θαυματουργός». Με το χάρισμα αυτό βοήθησε πάρα πολύ κόσμο. Προστρέχει σε όσους τον επικαλούνται με πίστη και πραγματοποιεί το αίτημά τους, φυσικά όταν αυτό είναι για το πραγματικό συμφέρον του ανθρώπου που είναι η σωτηρία του. Στο συναξάρι του, αλλά και σε έναν ύμνο της εορτής του, αναφέρεται ότι έσωσε από βέβαιο θάνατο τρεις ανθρώπους που είχαν πέσει θύματα συκοφαντίας. Μάλιστα, στο περιστατικό αυτό φαίνεται και η μεγάλη παρρησία που έχει προς τον Θεό. Παρουσιάστηκε σε όνειρο στον βασιλιά Κωνσταντίνο, του αποκάλυψε την αθωότητα των ανθρώπων αυτών και τον διέταξε να τους ελευθερώσει. Μάλιστα, του τόνισε αυστηρά ότι, εάν παρακούσει, θα τον καταγγείλει στον Θεό, τον αληθινό και αιώνιο Βασιλέα, και τότε θα έχει να κάνει μαζί Του. Και όπως πολύ ωραία το αποδίδει ο ιερός υμνογράφος: «ὅμως ἀλλ’ ἐὰν παρακούσῃς, ἔντευξιν ποιήσομαι ἄναξ κατὰ σοῦ πρὸς Κύριον δεόμενος».

Έλαβε μέρος στην Α’ Οικουμενική Σύνοδο (325 μ.Χ.), όπου ξεχώρισε για τη σοφία και την ηθική του τελειότητα. Στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο έδωσε τη δική του μαρτυρία και ομολογία πίστεως και αποτύπωσε τη δική του σφραγίδα. Με την παρρησία που τον διέκρινε καταντρόπιασε τον θρασύστομο αιρεσιάρχη Άρειο. Όταν εκείνος βλασφήμησε τον Χριστό, ο Άγιος, αυτός ο πράος, η «εἰκὼν τῆς πραότητος», σηκώθηκε επάνω και τον χαστούκισε.

Πέθανε ειρηνικά το έτος 330 μ.Χ. Προικισμένος με το χάρισμα της θαυματουργίας, έσωσε πολλούς ανθρώπους και όσο ήταν εν ζωή, αλλά και μετά την κοίμησή του.

Είναι ο προστάτης του ναυτικού και του λιμενικού.