Ο άγιος Θεοφύλακτος καταγόταν από τα μέρη της Ανατολής και έζησε τον 8ο αιώνα μ.Χ., στα χρόνια του αυτοκράτορα Λέοντα Δ’. Ήταν από τα μέρη της Ανατολής και η μεγάλη του παιδεία τον έφερε στη Βασιλεύουσα, όπου και ξεκίνησε το λαμπρό του έργο. Εκεί δημιούργησε φιλικές σχέσεις με πολλούς επισήμους, μεταξύ αυτών και τον μετέπειτα πατριάρχη Ταράσιο. Όταν, πλέον, έγινε πατριάρχης ο Ταράσιος το 784 μ.Χ., παρακίνησε τον Θεοφύλακτο και έγινε μοναχός. Κατόπιν, πήγε στα μέρη του Ευξείνου Πόντου όπου έγινε μοναχός και αργότερα επίσκοπος Νικομηδείας. Από τη θέση αυτή επιτέλεσε σπουδαία εκκλησιαστικά και χριστιανικά έργα.
Διακρίθηκε για τον ζήλο του στα έργα της αγάπης και της φιλανθρωπίας. Ίδρυσε νοσοκομεία και δημιούργησε ταμεία ευποιίας. Υπηρετούσε τους άλλους με κάθε τρόπο. Επισκεπτόταν συχνά τις καλύβες των φτωχών οικογενειών και, εκτός από τη χρηματική βοήθεια, πρόσφερε τον παρηγορητικό του λόγο και όπου χρειαζόταν διακονούσε και χειρωνακτικά. Περιποιόταν προσωπικά ο ίδιος κάποιους αρρώστους, όπως ο Μέγας Βασίλειος ο οποίος φρόντιζε προσωπικά τους λεπρούς και, μάλιστα, ασπαζόταν και τις πληγές τους. Πήγαινε πολλές φορές στις καλύβες των δυστυχισμένων οικογενειών και, αφού τις παρηγορούσε με τη χριστιανική ελπίδα και την παροχή χρηματικού βοηθήματος, έκανε ο ίδιος τον νοσοκόμο περιποιούμενος τους αρρώστους.
Ο όσιος Θεοφύλακτος, επειδή αγαπούσε τον Χριστό, σεβόταν και την έμψυχη εικόνα του, τον άνθρωπο, τον οποίο διακόνησε μέχρι αυτοθυσίας. Αγωνίστηκε σκληρά εναντίον της αιρέσεως της εικονομαχίας, η οποία αλλοτρίωνε την ορθόδοξη παράδοση και δε σεβόταν τις άγιες εικόνες, των οποίων η τιμή διαβαίνει στο εικονιζόμενο πρόσωπο. Όταν αναζωπυρώθηκε η εικονομαχία και ξεκίνησε ο μεγάλος διωγμός κατά των χριστιανών, ο Θεοφύλακτος βρέθηκε στο στόχαστρο του δόλιου αυτοκράτορα Λέοντος του Ε’ και καταδικάστηκε σε εξορία. Για τους αγώνες του υπέρ της ορθοδόξου πίστεως εξορίστηκε στον Στρόβιλο. Μαζί και με άλλους αγίους αρχιερείς υπέμεινε τα δεινά της εξορίας επί πολλά έτη. Ούτε μία στιγμή, όμως, δεν εγκατέλειψε την προσευχή και την πίστη του. Μετά από 30 χρόνια εξορίας, το 840 μ.Χ. περίπου, η αγία του ψυχή εγκατέλειψε το ταλαιπωρημένο από τις κακουχίες σώμα του και παραδόθηκε στον Κύριο. Λίγα χρόνια μετά, τα ιερά λείψανα μεταφέρθηκαν από τον τόπο της εξορίας στη Νικομήδεια και εναποτέθηκαν στον ναό που ο ίδιος είχε ανεγείρει.
